Nahau za Kiswahili

Nahau (idioms) ni semi za Kiswahili zilizo na maana ya kificho — siyo maana halisi ya maneno yake. Mfano: "piga moyo konde" haimaanishi kupiga moyo kwa konde kweli — inamaanisha kujipa moyo, kuwa hodari. Nahau ni sehemu muhimu sana ya lugha sanifu ya Kiswahili na hutumiwa kuongeza ladha na nguvu katika kuandika na kuzungumza.

Tofauti kati ya nahau na methali:

Wanafunzi wengi huchanganya nahau na methali. Tofauti kuu ni:

• Methali ni semi kamili (sentensi) zenye funzo au hekima. Mfano: "Asiyesikia la mkuu huvunjika guu." Hii ni sentensi inayotoa funzo.
• Nahau ni fungu la maneno (siyo sentensi kamili) lenye maana ya kificho. Mfano: "piga moyo konde" — siyo sentensi kamili; inakuwa sehemu ya sentensi. "Aliposikia matokeo, alipiga moyo konde akaendelea kusoma."

Methali hutumiwa kufunga aya au kichwa cha insha; nahau hutumiwa katikati ya sentensi kueleza hisia au tabia.

Nahau maarufu na maana zake:

• Piga moyo konde — jipe moyo, kuwa hodari.
• Kula kiapo — kuapa kufanya jambo fulani.
• Funga safari — kuanza safari.
• Funga ndoa — kuoa au kuolewa.
• Vunja moyo — kuondoa matumaini; kukatisha tamaa.
• Toa moyo — kukatisha tamaa.
• Piga marufuku — kukataza kabisa.
• Piga teke — kukataa jambo, kuachana nalo.
• Piga simu — kuita kwa simu.
• Piga picha — kuchukua picha.
• Ona haya — kuona aibu.
• Lia chozi — kulia kwa machozi.
• Kufa moyo — kukata tamaa kabisa.
• Funguka mdomo — kuanza kuzungumza.
• Pasua kichwa — kufikiria sana, kushindwa kuelewa.
• Tia chumvi — kuongeza ladha; (au) kuzidisha ukweli wakati wa kueleza.
• Tia moyo — kupa moyo; kuhimiza.
• Kuwa na kichwa kigumu — kukataa kusikiliza; ukaidi.

Kategoria za nahau:

Nahau nyingi za Kiswahili huanza na vitenzi maalum kama piga, kula, funga, toa, vunja, tia. Hii inawasaidia wanafunzi kuzitambua:

• Nahau za piga: piga moyo konde, piga marufuku, piga simu, piga picha, piga teke, piga vita, piga jeki.
• Nahau za kula: kula kiapo, kula yamini, kula kiti, kula sahau.
• Nahau za funga: funga safari, funga ndoa, funga mlango.
• Nahau za toa: toa moyo, toa nje, toa sadaka.
• Nahau za vunja: vunja moyo, vunja sheria, vunja ndoa.
• Nahau za tia: tia chumvi, tia moyo, tia hofu.

Jinsi ya kutumia nahau katika insha:

Nahau zinaongeza alama nyingi katika insha za KPSEA na KJSEA kwa sababu zinaonyesha umahiri wa lugha sanifu. Vidokezo:

• Tumia nahau mbili hadi nne katika insha nzima — siyo nyingi sana.
• Ingiza nahau katika sentensi yenye muktadha — "Wazazi walimtia moyo aendelee kusoma."
• Epuka kutumia nahau zenye maana isiyolingana na hadithi.
• Andika nahau kwa usahihi — "piga moyo konde" siyo "piga moyo wazi"; ni sehemu mahususi.

Makosa ya kawaida ya kuepuka:

• Kuchanganya nahau na methali — methali ni sentensi kamili; nahau ni fungu fupi la maneno.
• Kufafanua nahau kihalisi (kwa neno-kwa-neno) — "piga moyo konde" halimaanishi kupiga moyo kweli.
• Kutumia nahau bila kuelewa maana yake — soma maana kabla ya kuingiza katika insha.
• Kubadilisha nahau — nahau ni semi zilizothibitishwa; kubadilisha neno hupoteza maana.

CBC Grade 5 inaanzisha nahau za kawaida; Grade 6 inafundisha tofauti kati ya nahau na methali na matumizi yake katika insha; Grade 7–9 Kiswahili inaongeza nahau nyingi zaidi za Kiswahili sanifu na uchanganuzi wake kwa KJSEA.