Ushuru

Twendelee na mada yetu ya ushuru. Kwenye ukurasa huu, tutaangalia aina tatu muhimu za ushuru zilizoko Tanzania. Kwanza, tunazo Aina ya Kwanza: Ushuru wa Mapato. Hii ni ushuru unaotozwa kwa kile mtu anapata kama mshahara, au faida ambayo biashara inapata. Mfano wenyewe ni KRA. Hapa hapa chini tumekua na ufafanuzi: KRA hutozwa kwa mishahara na faida za biashara. Hebu tuchunguze mfano huu wa karibu. Kama baba yako analipwa mshahara kazini, sehemu ndogo ya mshahara huo inachukuliwa kama ushuru. Ndiyo maana KRA ni mfano mzuri wa ushuru wa mapato. Sasa twende kwenye Aina ya Pili: VAT. Hili ni ushuru wa Thamani Iliyoongezwa. Huongezwa kwa bei ya bidhaa unaponunua. Mfano uliotolewa unaotufaa ni M-Pesa pochi. Kila unaponunua heli kwenye pochi ya M-Pesa, kiasi kidogo cha pesa hiyo ni VAT inayochukuliwa. Kwa hiyo, ikiwa unalipa Tsh 1,000 kuchaji M-Pesa, sehemu ya Tsh 1,000 hiyo inakwenda kama ushuru kwa serikali. Hii ndiyo VAT. Mwisho, tuelewe Aina ya Tatu: Ushuru wa Forodha. Hii ni ushuru unaotozwa kwa bidhaa zinazoingia nchini kupitia bandari. Kwa mfano, ikiwa kuna mchele, karanga, au mafuta yanayoingia kutoka nchi nyingine, ushuru huo hulipwa wakati wa kuingia. Hii ndiyo maana mifano ilitajwa ni chakula na mafuta. Kwa hiyo tunayo aina tatu: Ushuru wa Mapato (kama KRA), VAT (kama M-Pesa pochi), na Ushuru wa Forodha (kama chakula). Kila aina ina mahususi yake.

Twendelee na somo letu la Mapato ya Serikali. Tumeshasoma mapato yanayotokana na ushuru. Swali la msingi ni: serikali inatumiaje pesa hizi? Hebu tuzame ndani. Kwanza, barabara. Pesa za ushuru zinatengenezewa barabara za lami, madaraja na viwanja vya magari. Hizi ni muhimu kwa usafiri wa watu na bidhaa kwa usalama na haraka. Kwa mfano, kama hili la lori, linashusha mazao kutoka mashambani kwenda sokoni. Hii haiwezekani bila barabara nzuri. Inasaidia uchumi wote kukua. Pili, elimu. Pesa ya ushuru inajenga shule, kununua vitabu, kulipa mwalimu, na kutoa vyakula vya shule. Hii ndio elimu ya msingi ya bure inayowasaidia kila mwanafunzi. Ni muhimu kwetu sote. Kila mtu aliyekwenda shule ya umma ametumia hii pesa. Inatupa msingi wa maarifa. Tatu, afya. Hospitali, vituo vya afya, na dawa za bei nafuu zinatumia pesa ya ushuru. Hii ni huduma muhimu inayowasaidia wananchi wote, hasa wale wenye uhitaji mkubwa. Inaweza kumganga mama akizaa, au mtoto aliyeugua. Hii ni ushirikiano wetu wote kujali afya ya jumuiya. Kwa hivyo, kama unaona hapa, ushuru yanasaidia wananchi moja kwa moja. Sio tu malipo, bali ni namna ya kuwekeza pesa zetu pamoja kujenga miradi muhimu ya maendeleo. Kwa ufupi, kila wakati tunalipa kodi, tunachangia kujenga barabara, kufundisha watoto wetu, na kutunza afya yetu. Inahusisha kila mmoja wetu.

Karibuni tena. Tunaendelea na kusoma. Leo, tutazingatia kusoma taarifa rasmi. Wazo la kufanya kazi mfano halisi. Tutaanza kwa kuangalia mfano wa taarifa rasmi. Hii ni mfano halisi uliotoka kwa KRA, shirika la ushuru. Hapa tunaona muundo wa kawaida. Inaanza na kichwa: 'TO:' na majina na maelezo ya mpokeaji. Kisha 'TAARIFA KUHUSU:' inaonyesha mada kuu ya barua. Ni muhimu kuzingatia sehemu muhimu za taarifa kama hii ili uelewe kikamilifu. Tunaona sehemu za kwanza zilizoorodheshwa: Kutambua mpangilio, kichwa, salamu, na mwandiko wa taarifa yenyewe. Hii inasaidia kuelewa muundo wa barua na kujua mahali pa kupata taarifa muhimu kama jina lako na namba yako. Baada ya kutambua muundo, hatua ya pili ni kufasiri maneno muhimu. Hapa kuna maneno kama 'ushuru', 'deni', 'tarehe ya malipo'. Maneno haya yanaweza kuwa changamoto lakini tunayafasiri pamoja. Kwa mfano, 'ushuru' ni kodi. 'Deni' ni kile unachodaiwa kulipa. Kujua maana ya maneno haya kunawezesha kusoma kwa ufanisi. Hivyo, lengo letu la leo ni kusoma taarifa rasmi kutoka KRA kuhusu ushuru na kujifunza jinsi ya kuitafsiri kikamilifu.

Tunajifunza jinsi ya kuandika kifungu cha maelezo. Ni namna ya kuwasilisha mawazo yetu kwa usahihi na utaratibu. Tunapanga kifungu katika sehemu nne muhimu. Sehemu ya kwanza, tunaita utangulizi. Katika utangulizi, tunatoka mada kwa wazi. Mada yetu leo ni 'Umuhimu wa Ushuru'. Unahitaji kueleza kwa nini mada hii ni muhimu, ili msomaji atakavyo kusikiliza. Sehemu ya pili ni mwili wa kifungu. Hapa ndipo unaeleza sababu. Kwa mfano, ushuru hujenga barabara na shule. Hupata fedha serikalini ili itusaidie wote. Unaweza kuendelea kueleza matumizi ya pesa hizo za ushuru. Kama vile kwa afya, maji safi na usalama. Hivyo, msomaji anaelewa faida halisi. Mwisho, hitimisho. Hupisha wazo kuu kwa kifupi. Malizia kwa ushauri, kama vile 'Tumlipie ushuru kwa uaminifu ili jamii iendelee kustawi'. Sasa, nitawapa mifano ya mada zingine zinazofaa kifungu cha maelezo. Mada ya kwanza ni...

Huyu ni ukurasa wa tano. Tumezungumzia mambo mengi juu ya ushuru. Sasa, naweza kuuliza, mada yetu imekuwa nini toka mwanzo? Kwa hakika, mada yetu ni Ushuru. Lakini tunazungumza Kiswahili, yaani sarufi pia. Kwa hivyo, tutajifunza jinsi ya kuunganisha mada ya ushuru na sarufi. Kwanza, lengo letu kwenye ukurasa huu. Tunataka kujua jinsi ya kutengeneza sentensi sahihi. Lakini si sentensi yoyote. Sentensi sahihi zinazohusiana na mada ya ushuru. Tunaanza na kitu rahisi. Kwanza, nini maana ya sentensi sahihi? Sawa, sentensi sahihi ni ile yenye kiwakilishi na kielezi na ujumbe kamili. Kwa mfano. Hebu tuangalie mfano huu uandikwapo. "Kodi ya thamani imetoa kipato kikubwa serik..." Kweli? Umekoma katikati? Hapana, sentensi hii haijaisha. Serikali nini? Ikiwa ni "serikali" tu, basi kiwakilishi iko wapi? Kiwakilishi ni "imetoa", lakini kuna nani anayetoa? "Kodi ya thamani" ndio inayetoa. Kwa hivyo sentensi kamili itakuwa... Kodi ya thamani imetoa kipato kikubwa serikalini. Ndiyo. Hiyo ni sentensi sahihi. Sasa, tuendelee na sentensi ambatani. Tofauti yake ni nini? Sentensi ambatani ni sentensi mbili au zaidi zinazounganishwa kwa viunganishi kama 'kwa hiyo', 'lakini', 'hivyo'. Hizi sentensi zinaweza kuwa ndefu kidogo lakini zina uhusiano. Angalia mfano huu. "Tunatoa ushuru, kwa hiyo serikali ina pesa..." Hapa kuna sentensi mbili. Ya kwanza: Tunatoa ushuru. Ya pili: serikali ina pesa. Zimeunganishwa kwa viunganishi 'kwa hiyo'. Hii ni mfano mzuri wa sentensi ambatani. Sasa, tukifahamu aina hizo mbili za sentensi, ni muhimu kujua jinsi ya kuzitumia kwa usahihi tukizungumza au tukiandika kuhusu mada ya ushuru. Jinsi gani? Ninaweza kuwa na mwelekeo. Jambo la kwanza: Tumia vitenzi sahihi. Katika mada ya ushuru, vitenzi vya kawaida ni kama 'imetoa', 'ina', 'tunatoa'. Vitenzi hivi vinatumika kwa wakati sahihi. Kwa mfano, 'serikali inatoa huduma'. Si 'serikali ilitoa huduma' isipokuwa tunazungumzia jana. Jambo la pili: Tumia viunganishi. Viunganishi kama 'kwa hiyo', 'hivyo', 'lakini' vinaweza kusaidia kuunganisha mawazo. Kwa mfano, 'Ushuru wa kampuni ni mkubwa, lakini kampuni hizo zinafanya biashara nyingi'. Hapa 'lakini' inaonyesha upinzani. Jambo la tatu na muhimu: Hakikisha sentensi yako ina kiwakilishi na kielezi. Hii ni kanuni ya msingi ya sarufi. Kiwakilishi ni neno linalofanya kitendo, kama 'serikali', 'watu'. Kielezi ni kitendo chenyewe, kama 'inatoa', 'walilipa'. Kwa hivyo, tukizungumza kuhusu ushuru, sentensi kamili inahitaji mhusika na kitendo. Sasa, mimi nataka tuone kama mnaweza kutengeneza sentensi sahihi. Ninauliza, mtu anayelipa ushuru anaitwaje?

Sasa tuingia kwenye muhtasari na hitimisho ya mada yote ya Ushuru. Tukumbuka zile stadi mbalimbali tulizijifunza. Kwa muhtasari mada yote ya Ushuru, tumejifunza mengi. Kwanza, tulifahamu maana ya ushuru. Ni kodi ya thamani iliyoongezwa, ambayo ni kodi malipo kila wakati tunanunua kitu. Kisha tulijifunza aina na matumizi. Kuna VAT, kodi ya mapato, kodi ya ujenzi na huduma. Kodi hizi zinatumika kulipa mashule, hospitali, barabara na mengineyo. Kwa muhtasari wa masomo, tulijifunza stadi za kusikiliza, kusoma, kuandika na sarufi. Kwa mfano, kusikiliza helikoptar ya polisi, kusoma au kuandika ripoti. Hitimisho: Ushuru ni muhimu kwa maendeleo ya taifa. Kodi zinatumika kutengeneza barabara, mashule, hospitali. Hivyo kila mtu anapaswa kulipa kodi. Mwisho, tutafanya maswali ya mazoezi. Majibu maswali manne yanayohusu maana, aina, matumizi na stadi tulizijifunza. Tafadhali, jibu maswali haya kwa kutumia maarifa yote tuliyojifunza katika kozi hii ya Ushuru. Tumalizia kozi hii kwa ufahamu kamili wa umuhimu wa ushuru katika maisha.